Bişkekdə “ŞƏT plus” formatında dövlət başçılarının və beynəlxalq təşkilatların nümayəndələrinin görüşü başlayıb. Görüşdə 18 dövlətin və yeddi beynəlxalq təşkilatın nümayəndələri iştirak edir. Görüş Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv dövlətlərin başçılarının Şurasının iclasından sonra keçirilir.

2025-ci ildə Çinin Tyançzin şəhərində keçirilən ŞƏT sammitində 21 ölkənin lideri və 10-dan çox beynəlxalq təşkilat iştirak edib. Çində keçirilən sammitdə qəbul edilmiş əsas sənəd təşkilatın qarşıdakı 10 il – 2026–2035-ci illər üçün inkişaf strategiyası olub. Strategiya inteqrasiyanın dərinləşdirilməsinin əsas prioritetlərini müəyyənləşdirir. Görüşün yekunları üzrə dövlət başçıları, o cümlədən təhlükəsizliyin, ticarət-iqtisadi və humanitar tərəfdaşlığın möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş Tyançzin Bəyannaməsi olmaqla, bir sıra rəsmi sənədlər də imzalayıblar.

2025-ci ildə ŞƏT-ə sədrlik edən Çin Xalq Respublikasının Sədri Si Cinpin Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatını ümumi maraqlar naminə blok təfəkküründən və qarşıdurmadan imtina edərək Qlobal İdarəetmə Təşəbbüsünün həyata keçirilməsində nümunə göstərməyə çağırıb.

Bir il sonra, bu gün ŞƏT liderlərinin gündəmində yenidən beynəlxalq və regional təhlükəsizlik, dayanıqlı inkişaf, əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsi və digər beynəlxalq birliklərlə qarşılıqlı fəaliyyət məsələləri dayanır. Bununla belə, əsas diqqət ədalətli dünya nizamının qurulmasında BMT-nin roluna və “ŞƏT plus” formatında iştirak edən dövlətlərin çoxqütblü dünyanın formalaşmasına töhfəsinə yönəldilib. Bu mövzuları bugünkü sammitə ev sahibliyi edən Qırğızıstanın Prezidenti Sadır Japarov 1 sentyabr 2026-cı ildə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv dövlətlərin başçılarının Şurasının iclasında çıxışı zamanı diqqətə çatdırıb.

“Bizim təşkilat bundan sonra da blok təfəkküründən və qarşıdurmadan azad qalmalı, etimadın möhkəmləndirilməsi, sülh və sabitliyin təmin edilməsi üçün platforma rolunu oynamalıdır”, – deyə Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov 1 sentyabr 2026-cı ildə vurğulayıb.

Japarov ikinci istiqamət kimi təhlükəsizlik məsələsini qeyd edib. O, ŞƏT-ə üzv dövlətlərin təhlükəsizliyinə çağırış və təhdidlərə qarşı mübarizə üzrə Universal Mərkəzin fəaliyyətə mümkün qədər tez başlamasının tərəfdarı olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, Qırğızıstan həmçinin beynəlxalq mütəşəkkil cinayətkarlığa qarşı mübarizə üzrə Mərkəzin Bişkekdə fəaliyyətə başlaması üçün lazımi şərait yaradıb.

İqtisadiyyatdan danışan Qırğızıstan Prezidenti ŞƏT İnkişaf Bankının yaradılması məsələsinin praktiki həllinin zəruriliyini qeyd edib. O, təşkilata üzv dövlətləri və biznes dairələrini birgə layihələrin həyata keçirilməsi üçün “Tamçı” xüsusi maliyyə-investisiya ərazisinin imkanlarından istifadə etməyə dəvət edib.

Prezident mühüm layihələrdən biri kimi Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolunun tikintisini xüsusi qeyd edib. Digər prioritet istiqamət kimi isə mədəni-humanitar əməkdaşlığın və ŞƏT-in vahid texnoloji məkanının inkişafını göstərib.

“Müasir texnologiyalara dövlətlərin bərabərhüquqlu çıxışını təmin etmək vacibdir ki, rəqəmsal bərabərsizlik yeni ayırıcı xəttə çevrilməsin”, – deyə Sadır Japarov bildirib.

İclasın yekunları üzrə 28 sənəd qəbul edilərək imzalanıb. Sonda Japarov ŞƏT-ə sədrliyi Pakistana təhvil verib.

2025-ci ildə keçirilən ŞƏT iclasının yekunları üzrə əməkdaşlığa dair 20 saziş və sənəd imzalanmışdı. Sədr ölkələrin çıxışlarının əsas mövzuları üst-üstə düşsə də, gündəm aktual zaman amilləri nəzərə alınmaqla formalaşdırılıb.

Çin Xalq Respublikasının Sədri Si Cinpin bildirib: “Daha ədalətli qlobal idarəetmə sistemi yaratmaq və bəşəriyyət üçün vahid tale birliyinin qurulmasına doğru irəliləmək üçün bütün ölkələrlə birlikdə çalışmağı səbirsizliklə gözləyirəm”.

O, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatını ümumi maraqlar naminə blok təfəkküründən və qarşıdurmadan imtina edərək Qlobal İdarəetmə Təşəbbüsünün həyata keçirilməsində nümunə göstərməyə çağırıb.

Energetika sahəsi barədə söz edən Si Cinpin qeyd edib: “Çin ŞƏT ölkələri ilə energetika, yaşıl sənaye və rəqəmsal iqtisadiyyat sahələrində əməkdaşlıq üçün üç əsas platforma, eləcə də elmi və texnoloji innovasiyalar, ali təhsil və peşə-texniki təhsil sahələrində üç iri əməkdaşlıq mərkəzi yaradacaq. Qarşıdakı beş il ərzində günəş və külək elektrik stansiyalarının ümumi quraşdırılmış gücünü 10 milyon kilovat artırmaq üçün ŞƏT ölkələri ilə birlikdə çalışacağıq”.

2025-ci il Çin və Hindistan arasında münasibətlərin yaxşılaşması ilə də yadda qalıb. Si Cinpin bildirib ki, Çin və Hindistan bir-birinin uğuruna töhfə verən mehriban qonşular, xoş niyyətli dostlar və tərəfdaşlara çevrilməlidir. O vurğulayıb ki, hər iki ölkə ikitərəfli münasibətlərə strateji yüksəklikdən və uzunmüddətli perspektivdən yanaşmalı və onları bu baxımdan idarə etməlidir.

“Əjdaha və filin birgə pa-de-de rəqsi” iki ölkə üçün düzgün seçim olmalıdır, – deyə o bildirib.

Bundan əlavə, il ərzində Çinin Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv digər ölkələrlə ticarət dövriyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə artıb. 2024-cü ilin yekunlarına görə ticarət dövriyyəsi təxminən 512,4 milyard ABŞ dolları təşkil edirdisə, Çinin Ticarət Nazirliyinin 2026-cı ilin avqustunda açıqladığı məlumatlara əsasən, 2025-ci ildə Çin ilə ŞƏT-in digər üzvləri arasında ticarət 523,5 milyard ABŞ dollarına çatıb. Bu göstərici Çinin ümumi xarici ticarətinin təxminən 8%-ni təşkil edib.

30 illik fəaliyyəti ərzində ilkin olaraq təhlükəsizlik məsələlərinin həlli məqsədilə yaradılmış Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı dünya əhalisinin təxminən yarısını təmsil edən hərtərəfli regional təşkilata çevrilib. Bununla yanaşı, görüşlərin əsas gündəmində beynəlxalq və regional təhlükəsizlik, ticarət əməkdaşlığı və enerji məsələləri dayanır.

ŞƏT-in təməli 1996-cı ildə Rusiya, Çin, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Tacikistan liderlərinin Rusiya ilə Çin arasında sərhəddə sabitliyin təmin edilməsinə dair saziş imzalamaq üçün ilk dəfə Şanxayda bir araya gəlməsi ilə qoyulub.

İlkin olaraq təşkilat “Şanxay beşliyi” adlanırdı. 2001-ci ildə Özbəkistanın təşkilata qoşulmasından sonra onun adı Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı olaraq dəyişdirildi. 2017-ci ildə Hindistan və Pakistan, daha sonra isə İran təşkilata üzv oldu.

ŞƏT-də müşahidəçi dövlətlər Belarus, Monqolustan və Əfqanıstan, dialoq tərəfdaşları isə Türkiyə, Azərbaycan, Misir, Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Bəhreyn, Qətər, Ermənistan, Kamboca, Küveyt, Maldiv adaları, Myanma, Nepal və Şri-Lankadır.

ŞƏT-in əsas məqsədlərinə üzv ölkələr arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi, regionda sülhün, təhlükəsizliyin və sabitliyin qorunması məqsədilə əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi, terrorizmə qarşı birgə mübarizə, iqtisadi əməkdaşlığın inkişafı və mədəni əlaqələrin genişləndirilməsi daxildir.

Londonun ICE birjasında keçirilən ticarətin yekunlarına əsasən, “Brent” markalı neft üzrə sentyabr fyuçerslərinin qiyməti 97,07 ABŞ dolları (+3,19%), Nyu-York NYMEX əmtəə birjasında isə “WTI” markalı neft üzrə avqust fyuçerslərinin qiyməti 89,01 ABŞ dollarına (+2,51%) yüksəlib.

ABŞ-ın bazar ertəsi İranda hərbi əməliyyatları bərpa etməsindən, İranın isə öz növbəsində qonşu ölkələrə zərbələr endirməsindən sonra neft qiymətləri bu gün də intensiv artımını davam etdirib. “Brent” markalı neft üzrə sentyabr fyuçerslərinin qiyməti əvvəlki bağlanış səviyyəsi ilə müqayisədə 4,14% yüksəlib. Bazar ertəsindən etibarən enerji daşıyıcılarının qiymətləri təxminən 8% artıb.

Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) daha əvvəl aylıq hesabatında təqdim etdiyi qiymətləndirmələrə görə, iyun ayında qlobal neft təklifi sutkada 4,1 milyon barel artaraq 98,8 milyon barelə çatıb. Artım İran və ABŞ arasında atəşkəsə dair çərçivə sazişinin imzalanmasından sonra Hörmüz boğazında gəmiçiliyin bərpası ilə əlaqədar olub.

Bununla belə, neft emalı sutkalıq cəmi 1,5 milyon barel artaraq 79,2 milyon barelə çatıb və ötən ilin iyun ayı ilə müqayisədə sutkalıq 6 milyon barel aşağı olub. IEA-nın məlumatına görə, emalın artımı qismən Asiya neft emalı zavodlarının fəaliyyəti hesabına baş verib, Yaxın Şərqdəki ixracyönümlü zavodlar isə hələ də fəaliyyətlərini bərpa etməyiblər. Bu səbəbdən neft-qaz şirkətləri NEZ-lərin yüklənmə səviyyəsini hədəflənən 80–84%-ə qaytarmaq üçün təmir işlərini sürətləndirməyə və kapital xərcləri üzrə planlarını yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur olurlar. GMI-nin məlumatına əsasən, qlobal neft emalı bazarının həcmi 7,2 trilyon ABŞ dollarını ötür və Asiya-Sakit okean regionunun inkişaf etməkdə olan bazarlarının təsiri ilə sabit artımını davam etdirir.

Bununla yanaşı, Çin İranla münaqişə fonunda idxalın azalmasını kompensasiya etmək məqsədilə neft emalının həcmini əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb. Asiya üzrə neft emalı zavodları da xam neftə çıxışın məhdud olması səbəbindən istehsalı azaltmağa məcbur qalıblar.

ABŞ-dan xam neft və neft məhsullarının ümumi ixrac həcmi də azalmağa başlayıb, çünki neft emalı zavodları artan daxili tələbatı ödəməyə çalışırlar. Həftəlik ixrac ötən həftə sutkada 10,7 milyon barelə qədər düşüb. Bu, aprel ayında qeydə alınan rekord – sutkada 14,2 milyon barel göstəricisindən sonra mart ayından etibarən qeydə alınan ən aşağı səviyyədir.

Daxili ehtiyatların azalması və yanacağa yay mövsümündə tələbatın pik həddə çatması şəraitində ABŞ-ın dünya bazarını əlavə tədarüklərlə təmin etmək imkanları getdikcə daha məhdud görünür. Digər tərəfdən, xammal çatışmazlığı yaşayan Asiya və Yaxın Şərqdəki istehsal gücləri yüksək qiymətlər fonunda ya aşağı emal marjası ilə üzləşə bilər ki, bu da investisiyaların azalmasına səbəb olacaq, ya da bu ölkələrin iqtisadiyyatlarının yüksək neft qiymətlərinə uyğunlaşma imkanları məhdudlaşacaq.

Bu amillər ABŞ-da ehtiyatların tükənməsi və neft məhsulları çatışmazlığı ilə birlikdə ilkin enerji daşıyıcılarına olan tələbatı azalda və ya tarazlaşdıra, iqtisadi artım üzrə proqnoz göstəricilərinin aşağı salınmasına gətirib çıxara bilər. Karbon izinin azaldılması və ətraf mühit müdafiəçilərinin tələblərinin qarşılanması baxımından bu vəziyyət müsbət qiymətləndirilsə də, qeyd olunan amil xüsusilə inkişaf etməkdə olan bazarlarda iqtisadi artımı məhdudlaşdıra, eyni zamanda enerji bazarının daha da şaxələndirilməsi və karbohidrogen ticarətinin regional xarakterinin güclənməsi ilə nəticələnə bilər.

Bununla yanaşı, qazın qiymətləri də neftin ardınca artır və rekord hədlərə çatır. Niderlanddakı ICE (TTF) habında təbii qaz üzrə avqust fyuçerslərinin qiyməti geosiyasi gərginlik fonunda 1 000 kubmetr üçün 756 ABŞ dollarını (və ya təxminən 1 MVt·saat üçün 63 avronu) ötüb.

“NYMEX” birjasında isə təbii qaz üzrə birja qiymətləri (CFD) 1 MMBtu (bir milyon Britaniya istilik vahidi) üçün 2,96 ABŞ dolları səviyyəsində ticarət olunur. Bu, təxminən 1 000 kubmetr üçün 105,9 ABŞ dollarına bərabərdir. Avropa bazarı ilə müqayisədə qiymət fərqi isə qiymətqoyma mexanizmlərindəki fərqlərlə izah olunur.