2027-ci il üçün Azərbaycanın icmal büdcəsinin gəlirləri 47 milyard 619,2 milyon manat proqnozlaşdırılır. Bu, 2026-cı il üçün təsdiq edilmiş göstərici ilə müqayisədə 2 milyard 649,8 milyon manat və ya 5,9 faiz çoxdur. Ortamüddətli dövrün sonuna, yəni 2030-cu ilə qədər isə icmal büdcə gəlirlərinin 52 milyard 705 milyon manata çatacağı gözlənilir. Bu, 2026-cı ilin təsdiq edilmiş göstəricisindən 7 milyard 735,6 milyon manat və ya 17,2 faiz çoxdur.
"Caspian Energy Media" AZƏRTAC-a istinadən xəbər verir ki, bu barədə Maliyyə Nazirliyinin hazırladığı 2027–2030-cu illər üzrə Ortamüddətli Xərclər Çərçivəsində (MTEF) məlumat verilib.
Proqnozlara əsasən, 2030-cu ildə qeyri-neft-qaz gəlirlərinin dövlət büdcəsinin gəlirlərində payı 2027-ci ilin göstəricisi ilə müqayisədə 9,3 faiz bəndi artaraq 69,8 faizə çatacaq. Bu gəlirlərin mütləq ifadədə həcminin isə 19,2 faiz artaraq 28,3 milyard manat olacağı gözlənilir.
Resursların həcmi gəlirlərin proqnoz göstəriciləri, eləcə də büdcə qaydasına uyğun olaraq 2029-cu ilin sonunadək müəyyən edilmiş hədəf yuxarı hədləri nəzərə alınmaqla hesablanıb. Bu hədlərə icmal büdcənin qeyri-neft bazası üzrə kəsirinin qeyri-neft ÜDM-ə nisbəti, dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti, həmin çərçivədə cəlb edilə biləcək dövlət borcunun həcmi və Dövlət Neft Fondundan dövlət büdcəsinə illik transfertlərin yuxarı hədləri daxildir.
Proqnozlara görə, resursların həcmi gələn il 50,4 milyard manat, ortamüddətli dövrün sonunda isə 53,1 milyard manat təşkil edəcək.
2027–2030-cu illərdə dövlət büdcəsi kəsirinin ümumi daxili məhsula (ÜDM) nisbətinin orta hesabla 2,2 faiz olacağı proqnozlaşdırılır.
Maliyyə Nazirliyinin məlumatına əsasən, dövlət büdcəsi kəsirinin yuxarı həddi 2027-ci ildə 3 milyard 146 milyon manat, növbəti üç ildə isə müvafiq olaraq 3 milyard 342 milyon manat, 3 milyard 554,1 milyon manat və 3 milyard 659,5 milyon manat səviyyəsində nəzərdə tutulur.
Dövlət büdcəsi kəsirinin, əvvəlki illərdə olduğu kimi, özəlləşdirmədən daxilolmalar, borclanma gəlirləri və vahid xəzinə hesabının qalığı hesabına maliyyələşdirilməsi gözlənilir.
Bir sıra prioritet sahələrdə layihələrin maliyyələşdirilməsi məqsədilə beynəlxalq maliyyə institutlarından xarici borcun cəlb edilməsi üçün müvafiq prosedurlara artıq başlanılıb. İmzalanacaq borc sazişləri çərçivəsində cəlb edilən kredit vəsaitlərinin həcmi kəsirin maliyyələşdirilməsi mənbələri arasında bu mənbənin payının artımını müəyyən edəcək.
Yeni makrofiskal çərçivənin tətbiqi ilə bağlı müəyyən edilmiş məqsədlərə uyğun olaraq, uzunmüddətli daxili və xarici borclanmalar təsdiq edilmiş limitlər daxilində həyata keçiriləcək. Bu məqsədlə dövlət qiymətli kağızlarının və istiqrazların emissiyası vasitəsilə daxili maliyyə bazarlarının inkişafı diqqət mərkəzində olacaq.
Eyni zamanda, 2027-ci ildə 2 milyard 757,9 milyon manat səviyyəsində proqnozlaşdırılan icmal büdcə kəsirinin 2030-cu ildə 442,2 milyon manata qədər azalacağı gözlənilir.
Qeyd edək ki, 2026-cı ilin əvvəlində açıqlanmış yenilənmiş proqnoza əsasən, Azərbaycanın dövlət büdcəsinin gəlirləri 39 milyard 365 milyon manat, təsdiq edilmiş çərçivəyə uyğun olaraq icmal büdcənin gəlirləri isə 44 milyard 969,4 milyon manat səviyyəsində müəyyən edilib.
Cari il üçün dövlət büdcəsinin gəlirləri 38,6 milyard manat, xərcləri isə 41,7 milyard manat təsdiqlənib. Bu göstəricilər 2025-ci ilin müvafiq göstəricilərindən 0,7 faiz çoxdur. Nəticədə dövlət büdcəsində 3 milyard manatdan bir qədər artıq kəsirin yaranması gözlənilir ki, bu da illik müqayisədə 1,4 faiz çoxdur.
Azərbaycanın icmal büdcəsinin gəlirləri 44 milyard 969,4 milyon manat, xərcləri isə 48 milyard 839,3 milyon manat səviyyəsində təsdiq edilib. Bu göstəricilər 2025-ci il üçün proqnozlarla müqayisədə müvafiq olaraq 2,3 və 2,5 faiz çoxdur. İcmal büdcənin kəsirinin 3,9 milyard manat olacağı proqnozlaşdırılır ki, bu da illik müqayisədə 5,2 faiz artım deməkdir.
Hesablamalar neftin bir barelinin qiymətinin 65 dollar olacağı fərziyyəsi əsasında aparılıb. "JP Morgan" bankının məlumatına görə, cari ildə "Brent" markalı neftin orta qiyməti 94 dollar təşkil edib. Büdcədə nəzərdə tutulan kəsirin dövlət büdcəsinin gəlirlərinin 10 faizindən az olacağı nəzərə alınarsa, neft qiymətlərinin büdcə hesablamalarında əsas götürülən səviyyədən təxminən 44 faiz yüksək olması büdcə icrasının profisitlə başa çatmasına şərait yarada bilər.
Hazırda Azərbaycanın dövlət büdcəsinin gəlirlərində neft-qaz sektorunun payı 42,6 faiz təşkil edir. Bununla belə, Azərbaycan hökuməti karbohidrogenlərdən fiskal asılılığın azaldılması siyasətini davam etdirir. Maliyyə Nazirliyinin planlarına və ortamüddətli proqnozlara əsasən, 2030-cu ilədək büdcədə neft gəlirlərinin payının 30 faizə endirilməsi, qeyri-neft gəlirlərinin payının isə 70 faizə çatdırılması nəzərdə tutulur.
Bu baxımdan, ortamüddətli perspektivdə neft bazarlarında yaranan risklərin dövlət büdcəsinin icrasına təsirinin azalacağı gözlənilir.

Caspian Energy (CE): Cənab Səfir, İndoneziya-Azərbaycan münasibətlərinin daha geniş aspektlərini müzakirə etməzdən əvvəl, diplomatiyaya gələn yolunuz barədə bizimlə bölüşə bilərsinizmi? Sizi bu yolu seçməyə nə ilhamlandırdı və hansı təcrübələr sizi Azərbaycandakı hazırkı missiyanıza hazırladı?
Berlian Helmi, İndoneziya Respublikasının Azərbaycan Respublikasındakı Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiri: Bu, həqiqətən də çox gözəl və maraqlı sualdır. İlk növbədə, istərdim ki, sizinlə və bütün auditoriya ilə bölüşüm ki, diplomatiyaya gedən yolum beynəlxalq məsələlərə, dövlət xidmətinə olan güclü marağım və diplomatiyanın, nəticə etibarilə, insanlar və xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın yaradılması ilə bağlı olduğuna dair inamım əsasında formalaşıb. Peşəkar fəaliyyətim boyunca beynəlxalq münasibətlərin yalnız hökumətlər və rəsmi sazişlərdən ibarət olmadığını, eyni zamanda insanlararası əlaqələri, iqtisadi tərəfdaşlığı, mədəni qarşılıqlı anlaşmanı və qarşılıqlı etimadı da əhatə etdiyini müşahidə etmək imkanım olub.
Bu təcrübələr lap əvvəldən məndə belə bir əminlik yaradıb ki, səfirin əsas vəzifəsi körpülər qurmaqdır — siyasi körpülər, iqtisadi körpülər və insanlar arasında əlaqələr yaratmaqdır. Xüsusilə də insan amili çox vacibdir.
Diplomatiya həmçinin dinləmə bacarığı tələb edir, bilirsiniz — qarşı tərəfi dinləmək, müxtəlif baxışları anlamaq və ortaq maraqları müəyyənləşdirmək, xüsusilə də İndoneziya ilə Azərbaycan arasında. Mən səfir kimi İndoneziyanı Azərbaycanda təmsil edərkən bu keyfiyyətləri xüsusilə vacib hesab edirəm.
Azərbaycan mənim üçün həqiqətən də doğma və qəlbimə yaxın olan bir ölkədir. Avropa, Asiya və Xəzər regionunun kəsişməsində yerləşən Azərbaycan strateji baxımdan son dərəcə mühüm mövqeyə malikdir. Buna görə də hazırda Bakıda həyata keçirdiyim missiya həm peşəkar məsuliyyət, həm də böyük potensiala malik olan iki ölkəmiz arasında münasibətlərin daha da möhkəmləndirilməsinə töhfə vermək imkanıdır. Qarşılıqlı əməkdaşlığımızı daha da dərinləşdirmək üçün geniş i

Bişkekdə “ŞƏT plus” formatında dövlət başçılarının və beynəlxalq təşkilatların nümayəndələrinin görüşü başlayıb. Görüşdə 18 dövlətin və yeddi beynəlxalq təşkilatın nümayəndələri iştirak edir. Görüş Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv dövlətlərin başçılarının Şurasının iclasından sonra keçirilir.

2025-ci ildə Çinin Tyançzin şəhərində keçirilən ŞƏT sammitində 21 ölkənin lideri və 10-dan çox beynəlxalq təşkilat iştirak edib. Çində keçirilən sammitdə qəbul edilmiş əsas sənəd təşkilatın qarşıdakı 10 il – 2026–2035-ci illər üçün inkişaf strategiyası olub. Strategiya inteqrasiyanın dərinləşdirilməsinin əsas prioritetlərini müəyyənləşdirir. Görüşün yekunları üzrə dövlət başçıları, o cümlədən təhlükəsizliyin, ticarət-iqtisadi və humanitar tərəfdaşlığın möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş Tyançzin Bəyannaməsi olmaqla, bir sıra rəsmi sənədlər də imzalayıblar.

2025-ci ildə ŞƏT-ə sədrlik edən Çin Xalq Respublikasının Sədri Si Cinpin Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatını ümumi maraqlar naminə blok təfəkküründən və qarşıdurmadan imtina edərək Qlobal İdarəetmə Təşəbbüsünün həyata keçirilməsində nümunə göstərməyə çağırıb.

Bir il sonra, bu gün ŞƏT liderlərinin gündəmində yenidən beynəlxalq və regional təhlükəsizlik, dayanıqlı inkişaf, əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsi və digər beynəlxalq birliklərlə qarşılıqlı fəaliyyət məsələləri dayanır. Bununla belə, əsas diqqət ədalətli dünya nizamının qurulmasında BMT-nin roluna və “ŞƏT plus” formatında iştirak edən dövlətlərin çoxqütblü dünyanın formalaşmasına töhfəsinə yönəldilib. Bu mövzuları bugünkü sammitə ev sahibliyi edən Qırğızıstanın Prezidenti Sadır Japarov 1 sentyabr 2026-cı ildə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv dövlətlərin başçılarının Şurasının iclasında çıxışı zamanı diqqətə çatdırıb.

“Bizim təşkilat bundan sonra da blok təfəkküründən və qarşıdurmadan azad qalmalı, etimadın möhkəmləndirilməsi, sülh və sabitliyin təmin edilməsi üçün platforma rolunu oynamalıdır”, – deyə Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov 1 sentyabr 2026-cı ildə vurğulayıb.

Japarov ikinci istiqamət kimi təhlükəsizlik məsələsini qeyd edib. O, ŞƏT-ə üzv dövlətlərin təhlükəsizliyinə çağırış və təhdidlərə qarşı mübarizə üzrə Universal Mərkəzin fəaliyyətə mümkün qədər tez başlamasının tərəfdarı olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, Qırğızıstan həmçinin beynəlxalq mütəşəkkil cinayətkarlığa qarşı mübarizə üzrə Mərkəzin Bişkekdə fəaliyyətə başlaması üçün lazımi şərait yaradıb.

İqtisadiyyatdan danışan Qırğızıstan Prezidenti ŞƏT İnkişaf Bankının yaradılması məsələsinin praktiki həllinin zəruriliyini qeyd edib. O, təşkilata üzv dövlətləri və biznes dairələrini birgə layihələrin həyata keçirilməsi üçün “Tamçı” xüsusi maliyyə-investisiya ərazisinin imkanlarından istifadə etməyə dəvət edib.

Prezident mühüm layihələrdən biri kimi Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolunun tikintisini xüsusi qeyd edib. Digər prioritet istiqamət kimi isə mədəni-humanitar əməkdaşlığın və ŞƏT-in vahid texnoloji məkanının inkişafını göstərib.

“Müasir texnologiyalara dövlətlərin bərabərhüquqlu çıxışını təmin etmək vacibdir ki, rəqəmsal bərabərsizlik yeni ayırıcı xəttə çevrilməsin”, – deyə Sadır Japarov bildirib.

İclasın yekunları üzrə 28 sənəd qəbul edilərək imzalanıb. Sonda Japarov ŞƏT-ə sədrliyi Pakistana təhvil verib.

2025-ci ildə keçirilən ŞƏT iclasının yekunları üzrə əməkdaşlığa dair 20 saziş və sənəd imzalanmışdı. Sədr ölkələrin çıxışlarının əsas mövzuları üst-üstə düşsə də, gündəm aktual zaman amilləri nəzərə alınmaqla formalaşdırılıb.

Çin Xalq Respublikasının Sədri Si Cinpin bildirib: “Daha ədalətli qlobal idarəetmə sistemi yaratmaq və bəşəriyyət üçün vahid tale birliyinin qurulmasına doğru irəliləmək üçün bütün ölkələrlə birlikdə çalışmağı səbirsizliklə gözləyirəm”.

O, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatını ümumi maraqlar naminə blok təfəkküründən və qarşıdurmadan imtina edərək Qlobal İdarəetmə Təşəbbüsünün həyata keçirilməsində nümunə göstərməyə çağırıb.

Energetika sahəsi barədə söz edən Si Cinpin qeyd edib: “Çin ŞƏT ölkələri ilə energetika, yaşıl sənaye və rəqəmsal iqtisadiyyat sahələrində əməkdaşlıq üçün üç əsas platforma, eləcə də elmi və texnoloji innovasiyalar, ali təhsil və peşə-texniki təhsil sahələrində üç iri əməkdaşlıq mərkəzi yaradacaq. Qarşıdakı beş il ərzində günəş və külək elektrik stansiyalarının ümumi quraşdırılmış gücünü 10 milyon kilovat artırmaq üçün ŞƏT ölkələri ilə birlikdə çalışacağıq”.

2025-ci il Çin və Hindistan arasında münasibətlərin yaxşılaşması ilə də yadda qalıb. Si Cinpin bildirib ki, Çin və Hindistan bir-birinin uğuruna töhfə verən mehriban qonşular, xoş niyyətli dostlar və tərəfdaşlara çevrilməlidir. O vurğulayıb ki, hər iki ölkə ikitərəfli münasibətlərə strateji yüksəklikdən və uzunmüddətli perspektivdən yanaşmalı və onları bu baxımdan idarə etməlidir.

“Əjdaha və filin birgə pa-de-de rəqsi” iki ölkə üçün düzgün seçim olmalıdır, – deyə o bildirib.

Bundan əlavə, il ərzində Çinin Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv digər ölkələrlə ticarət dövriyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə artıb. 2024-cü ilin yekunlarına görə ticarət dövriyyəsi təxminən 512,4 milyard ABŞ dolları təşkil edirdisə, Çinin Ticarət Nazirliyinin 2026-cı ilin avqustunda açıqladığı məlumatlara əsasən, 2025-ci ildə Çin ilə ŞƏT-in digər üzvləri arasında ticarət 523,5 milyard ABŞ dollarına çatıb. Bu göstərici Çinin ümumi xarici ticarətinin təxminən 8%-ni təşkil edib.

30 illik fəaliyyəti ərzində ilkin olaraq təhlükəsizlik məsələlərinin həlli məqsədilə yaradılmış Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı dünya əhalisinin təxminən yarısını təmsil edən hərtərəfli regional təşkilata çevrilib. Bununla yanaşı, görüşlərin əsas gündəmində beynəlxalq və regional təhlükəsizlik, ticarət əməkdaşlığı və enerji məsələləri dayanır.

ŞƏT-in təməli 1996-cı ildə Rusiya, Çin, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Tacikistan liderlərinin Rusiya ilə Çin arasında sərhəddə sabitliyin təmin edilməsinə dair saziş imzalamaq üçün ilk dəfə Şanxayda bir araya gəlməsi ilə qoyulub.

İlkin olaraq təşkilat “Şanxay beşliyi” adlanırdı. 2001-ci ildə Özbəkistanın təşkilata qoşulmasından sonra onun adı Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı olaraq dəyişdirildi. 2017-ci ildə Hindistan və Pakistan, daha sonra isə İran təşkilata üzv oldu.

ŞƏT-də müşahidəçi dövlətlər Belarus, Monqolustan və Əfqanıstan, dialoq tərəfdaşları isə Türkiyə, Azərbaycan, Misir, Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Bəhreyn, Qətər, Ermənistan, Kamboca, Küveyt, Maldiv adaları, Myanma, Nepal və Şri-Lankadır.

ŞƏT-in əsas məqsədlərinə üzv ölkələr arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi, regionda sülhün, təhlükəsizliyin və sabitliyin qorunması məqsədilə əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi, terrorizmə qarşı birgə mübarizə, iqtisadi əməkdaşlığın inkişafı və mədəni əlaqələrin genişləndirilməsi daxildir.

Caspian Energy (CE): Cənab səfir, Moldova-Azərbaycan münasibətlərinin daha geniş spektrini müzakirə etməzdən əvvəl diplomatiya sahəsində keçdiyiniz yol barədə danışmağınızı xahiş edirik. Sizi bu yolu seçməyə nə sövq etdi və Azərbaycandakı hazırkı diplomatik missiyanıza hansı peşəkar təcrübə hazırladı?

Moldova Respublikasının Azərbaycan Respublikasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Aleksandr Yesaulenko: Bu sualınıza görə çox təşəkkür edirəm. Mənim üçün diplomatiya sadəcə peşə deyil, daha böyük məna daşıyır. Hər şeydən əvvəl, bu, dövlətə xidmətin ali forması və ölkənin maraqlarının təşviqinə sadiqlik deməkdir. Moldova Respublikasını xaricdə təmsil etmək yalnız böyük şərəf deyil, həm də ciddi məsuliyyətdir. Bu, ölkəmizin dəyərlərini, özünəməxsusluğunu, mədəni irsini, milli maraqlarını və qarşıya qoyduğu məqsədləri beynəlxalq ictimaiyyət qarşısında qorumaq və təşviq etmək deməkdir.

Peşəkar fəaliyyətim boyunca dövlət qulluğu, institusional idarəetmə, eləcə də mürəkkəb siyasi, ictimai və regional proseslərin təhlili ilə sıx bağlı olmuşam. Bu təcrübə diplomatiyanın protokol və rəsmi təmsilçilik çərçivəsindən xeyli kənara çıxdığına dair qənaətimi daha da möhkəmləndirib. Diplomatiya dialoqun inkişafına, qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsinə və konstruktiv qarşılıqlı fəaliyyət imkanlarının yaradılmasına xidmət edən mühüm dövlət siyasəti alətidir. Bu rol xüsusilə mürəkkəb və ya sürətlə dəyişən şəraitdə böyük əhəmiyyət daşıyır.

Məni hər zaman diplomatiyanın möhkəm körpülər qurmaq kimi unikal imkanları ruhlandırıb. Bu körpülər dövlətlər, institutlar, biznes dairələri, mədəniyyətlər və ən əsası, insanlar arasında əlaqələrin qurulmasına xidmət edir. Getdikcə daha çox qarşılıqlı əlaqələrin mövcud olduğu və mürəkkəbləşən beynəlxalq mühitdə səmərəli diplomatiya fəal, praqmatik və konkret nəticələrə yönəlmiş olmalıdır. Onun vəzifəsi milli maraqları qorumaqla yanaşı, əməkdaşlıq, qarşılıqlı hörmət və uzunmüddətli tərəfdaşlıq üçün imkanlar yaratmaqdır.

Moldova Respublikasının Azərbaycan Respublikasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri vəzifəsinə hazırkı təyinatım bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan strateji coğrafi mövqeyi, dinamik iqtisadi inkişafı, güclü milli kimliyi, regional və beynəlxalq məsələlərdə artan rolu ilə daha geniş regional məkanda mühüm yer tutur.

Bu məsuliyyətli missiyanın yerinə yetirilməsi geosiyasi prosesləri, regional əlaqəliliyi, energetika və nəqliyyat sahələrində əməkdaşlığı, eləcə də mövcud iqtisadi imkanları dərindən anlamağı tələb edir. Eyni zamanda, mədəni müxtəlifliyə dərin hörmət və ikitərəfli münasibətləri dialoq və qarşılıqlı hörmət əsasında möhkəmləndirməyə səmimi bağlılıq vacibdir.

Əminəm ki, əvvəlki peşəkar təcrübəm bu məsuliyyətli missiyanı peşəkarlıq, vicdanlılıq və tam fədakarlıqla yerinə yetirmək üçün möhkəm zəmin yaradıb. Bununla yanaşı, hər bir diplomatik təyinat davamlı öyrənmə üçün əvəzsiz imkandır. Siz yalnız başqa bir ölkəni deyil, öz ölkənizi də daha yaxşı tanıyırsınız: onun necə qəbul edildiyini, hansı imkanlara malik olduğunu və qarşılıqlı hörmətlə siyasi iradə mövcud olduqda nə qədər böyük nəticələr əldə etməyin mümkünlüyünü anlayırsınız.

Londonun ICE birjasında keçirilən ticarətin yekunlarına əsasən, “Brent” markalı neft üzrə sentyabr fyuçerslərinin qiyməti 97,07 ABŞ dolları (+3,19%), Nyu-York NYMEX əmtəə birjasında isə “WTI” markalı neft üzrə avqust fyuçerslərinin qiyməti 89,01 ABŞ dollarına (+2,51%) yüksəlib.

ABŞ-ın bazar ertəsi İranda hərbi əməliyyatları bərpa etməsindən, İranın isə öz növbəsində qonşu ölkələrə zərbələr endirməsindən sonra neft qiymətləri bu gün də intensiv artımını davam etdirib. “Brent” markalı neft üzrə sentyabr fyuçerslərinin qiyməti əvvəlki bağlanış səviyyəsi ilə müqayisədə 4,14% yüksəlib. Bazar ertəsindən etibarən enerji daşıyıcılarının qiymətləri təxminən 8% artıb.

Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) daha əvvəl aylıq hesabatında təqdim etdiyi qiymətləndirmələrə görə, iyun ayında qlobal neft təklifi sutkada 4,1 milyon barel artaraq 98,8 milyon barelə çatıb. Artım İran və ABŞ arasında atəşkəsə dair çərçivə sazişinin imzalanmasından sonra Hörmüz boğazında gəmiçiliyin bərpası ilə əlaqədar olub.

Bununla belə, neft emalı sutkalıq cəmi 1,5 milyon barel artaraq 79,2 milyon barelə çatıb və ötən ilin iyun ayı ilə müqayisədə sutkalıq 6 milyon barel aşağı olub. IEA-nın məlumatına görə, emalın artımı qismən Asiya neft emalı zavodlarının fəaliyyəti hesabına baş verib, Yaxın Şərqdəki ixracyönümlü zavodlar isə hələ də fəaliyyətlərini bərpa etməyiblər. Bu səbəbdən neft-qaz şirkətləri NEZ-lərin yüklənmə səviyyəsini hədəflənən 80–84%-ə qaytarmaq üçün təmir işlərini sürətləndirməyə və kapital xərcləri üzrə planlarını yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur olurlar. GMI-nin məlumatına əsasən, qlobal neft emalı bazarının həcmi 7,2 trilyon ABŞ dollarını ötür və Asiya-Sakit okean regionunun inkişaf etməkdə olan bazarlarının təsiri ilə sabit artımını davam etdirir.

Bununla yanaşı, Çin İranla münaqişə fonunda idxalın azalmasını kompensasiya etmək məqsədilə neft emalının həcmini əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb. Asiya üzrə neft emalı zavodları da xam neftə çıxışın məhdud olması səbəbindən istehsalı azaltmağa məcbur qalıblar.

ABŞ-dan xam neft və neft məhsullarının ümumi ixrac həcmi də azalmağa başlayıb, çünki neft emalı zavodları artan daxili tələbatı ödəməyə çalışırlar. Həftəlik ixrac ötən həftə sutkada 10,7 milyon barelə qədər düşüb. Bu, aprel ayında qeydə alınan rekord – sutkada 14,2 milyon barel göstəricisindən sonra mart ayından etibarən qeydə alınan ən aşağı səviyyədir.

Daxili ehtiyatların azalması və yanacağa yay mövsümündə tələbatın pik həddə çatması şəraitində ABŞ-ın dünya bazarını əlavə tədarüklərlə təmin etmək imkanları getdikcə daha məhdud görünür. Digər tərəfdən, xammal çatışmazlığı yaşayan Asiya və Yaxın Şərqdəki istehsal gücləri yüksək qiymətlər fonunda ya aşağı emal marjası ilə üzləşə bilər ki, bu da investisiyaların azalmasına səbəb olacaq, ya da bu ölkələrin iqtisadiyyatlarının yüksək neft qiymətlərinə uyğunlaşma imkanları məhdudlaşacaq.

Bu amillər ABŞ-da ehtiyatların tükənməsi və neft məhsulları çatışmazlığı ilə birlikdə ilkin enerji daşıyıcılarına olan tələbatı azalda və ya tarazlaşdıra, iqtisadi artım üzrə proqnoz göstəricilərinin aşağı salınmasına gətirib çıxara bilər. Karbon izinin azaldılması və ətraf mühit müdafiəçilərinin tələblərinin qarşılanması baxımından bu vəziyyət müsbət qiymətləndirilsə də, qeyd olunan amil xüsusilə inkişaf etməkdə olan bazarlarda iqtisadi artımı məhdudlaşdıra, eyni zamanda enerji bazarının daha da şaxələndirilməsi və karbohidrogen ticarətinin regional xarakterinin güclənməsi ilə nəticələnə bilər.

Bununla yanaşı, qazın qiymətləri də neftin ardınca artır və rekord hədlərə çatır. Niderlanddakı ICE (TTF) habında təbii qaz üzrə avqust fyuçerslərinin qiyməti geosiyasi gərginlik fonunda 1 000 kubmetr üçün 756 ABŞ dollarını (və ya təxminən 1 MVt·saat üçün 63 avronu) ötüb.

“NYMEX” birjasında isə təbii qaz üzrə birja qiymətləri (CFD) 1 MMBtu (bir milyon Britaniya istilik vahidi) üçün 2,96 ABŞ dolları səviyyəsində ticarət olunur. Bu, təxminən 1 000 kubmetr üçün 105,9 ABŞ dollarına bərabərdir. Avropa bazarı ilə müqayisədə qiymət fərqi isə qiymətqoyma mexanizmlərindəki fərqlərlə izah olunur.

Caspian Energy (CE): Xanım səfir, Finlandiya-Azərbaycan münasibətlərinə dair suallara keçməzdən əvvəl diplomatiya sahəsinə gələnədək keçdiyiniz yol barədə danışmağınızı istərdik. Sizi bu yolu seçməyə nə ilhamlandırdı və Azərbaycandakı hazırkı diplomatik missiyanıza hansı təcrübələr hazırladı?

Finlandiya Respublikasının Azərbaycandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Kirsti Narinen: Mənim "diplomatik", daha doğrusu, beynəlxalq fəaliyyət yolum 16 yaşımda Kanadada yerləşən "Lester B. Pearson United World College! kollecində 11-ci sinifdə, Beynəlxalq Bakalavriat proqramı üzrə təhsil almağa başladığım zaman açılıb. Bu, 60 ölkədən 200 tələbənin təhsil aldığı beynəlxalq məktəb idi. Hazırda azərbaycanlı tələbələr də bu beynəlxalq kolleclərdə təhsil alırlar.

Həmin təcrübə gənc dünyagörüşümə müxtəlif mədəniyyətləri tanımaq imkanı verdi, eyni zamanda ingilis dilinə mükəmməl yiyələnməyimə kömək etdi. Daha sonra universitetin hüquq fakültəsində oxuduğum müddətdə Xarici İşlər Nazirliyində təcrübə keçmək üçün müraciət etdim. 1984-cü ilin iyununda bu vəzifəyə qəbul olundum və o vaxtdan nazirlikdəki fəaliyyətimi heç vaxt dayandırmadım. Beləliklə, bu il iyunun 1-də diplomatik karyeramın 42 ili tamam oldu.

Bu illər həyatımın ən maraqlı və ruhlandırıcı dövrü olub, hərçənd bəzi vaxtlarda ailəm üçün də asan keçməyib.

Karyeram çoxşaxəli olub. Fəaliyyətimin böyük hissəsi Rusiyada və Baltikyanı ölkələrdə keçib. Bu təcrübə, eləcə də Finlandiyadakı şəxsi həyat təcrübəm, imperiya ambisiyaları olan, gözlənilməz davranan qonşunun kölgəsində suverenliyi qorumağın və milli maraqları müdafiə etməyin nə qədər vacib olduğunu anlamağıma kömək edib.

Xoşbəxtlikdən, Finlandiyanın Şimali Avropa kimliyimizə əsaslanan çoxsaylı yaxşı qonşuluq münasibətləri də var.

Caspian Energy (CE): Cənab Salasar, Çili ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlərin geniş gündəliyinə keçməzdən əvvəl, diplomatiya sahəsində fəaliyyətinizə necə başladığınız barədə danışmağınızı xahiş edirik. Sizi bu peşəni seçməyə nə ilhamlandırdı və Azərbaycandakı mühüm missiyanıza hazırlaşmağınıza hansı təcrübələr kömək etdi?

Çilinin Azərbaycandakı müvəqqəti işlər vəkili Xuan Karlos Salasar Alvares: Beynəlxalq münasibətlərə marağım hələ tələbəlik illərində yaranıb. Təhsil səfərlərimdən biri zamanı Nyu-Yorkda Birləşmiş Millətlər Təşkilatının mənzil-qərargahını ziyarət etmək imkanım olub. Universiteti bitirdikdən sonra beynəlxalq araşdırmalar üzrə ixtisaslaşmağa davam etdim. 1990-cı ildə Çilinin diplomatik xidmətinə qəbul üçün keçirilən açıq müsabiqədə iştirak etdim və uğur qazandım. Daha sonra Çili Diplomatik Akademiyasında iki il təhsil aldım və hazırlıq keçdim. Akademiyanı 1991-ci ildə bitirdikdən sonra diplomatik karyeram başladı.

Bu illər ərzində xronoloji ardıcıllıqla Avstriya, Kosta-Rika, Panama, İsveç və Ekvadorda, eləcə də Braziliyanın San-Paulu şəhərində diplomat və konsul kimi çalışmışam. Hazırda isə diplomatik missiyamı Azərbaycanda həyata keçirirəm.

Fəaliyyətim mənə Çilini beynəlxalq səviyyədə təmsil etmək missiyasını yaşadığım ölkələrin özünəməxsus mədəniyyətlərini və heyrətamiz insanlarını tanımaq imkanı ilə uğurla birləşdirməyə şərait yaradıb.

Əsas ixtisaslaşma sahələrim beynəlxalq təhlükəsizlik, transmilli mütəşəkkil cinayətkarlığa qarşı mübarizə, Korrupsiyaya qarşı Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Konvensiyasının həyata keçirilməsi, kosmos məsələləri, polis əməkdaşlığı, regional inteqrasiya təşkilatları, eləcə də çoxtərəfli infrastruktur layihələrinin beynəlxalq maliyyələşdirilməsi olub.

Caspian Energy (CE): Xanım səfir, Bakıda olduğunuz müddətdə – istər gündəlik həyatda, mədəniyyət, tarix, istərsə də qastronomiya sahəsində sizdə ən böyük təəssürat yaradan nə oldu? Azərbaycanın hansı məqamlarını xüsusilə maraqlı və ya Meksika ənənələri ilə oxşar hesab edirsiniz və Meksikadakı həmkarlarınızla, dostlarınızla ölkəmiz haqqında danışarkən adətən nələri bölüşürsünüz?
Meksika Birləşmiş Ştatlarının Azərbaycan Respublikasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Mariya Viktoriya Romero Kabalyero: Azərbaycanın mədəni rəngarəngliyi, qədim ənənələri və xalqının qonaqpərvərliyi məni xüsusilə valeh edib. Bakıda, istərsə də regionlarda həmişə səmimiyyət və səxavətlə qarşılaşmışam — bunlar Meksika mədəniyyəti ilə də dərindən səsləşən dəyərlərdir. Ailə bağları, ənənələrə hörmət və doğmalarla birlikdə vaxt keçirməyin önəmi iki cəmiyyətimizin çoxsaylı ortaq xüsusiyyətlərindəndir.
Azərbaycanı onun mətbəxi vasitəsilə kəşf etməkdən də böyük zövq almışam. Təzə məhsullardan istifadə və nəsildən-nəslə ötürülən reseptlər qida, ailə və mədəni irs arasında dərin bağlılığı əks etdirir. Bu baxımdan, Azərbaycan və Meksika milli kimliyin ayrılmaz hissəsi kimi kulinariya ənənələrinə eyni dərəcədə böyük dəyər verirlər.
Meksikadakı həmkarlarım və dostlarımla söhbətlərim zamanı onlara tez-tez deyirəm ki, Azərbaycan heyrətamiz gözəlliyi, zəngin mədəniyyəti və misilsiz qonaqpərvərliyi ilə seçilən bir ölkədir. Həmçinin vurğulayıram ki, ölkələrimiz coğrafi baxımdan bir-birindən uzaq olsa da, meksikalılar və azərbaycanlılar ailə dəyərlərinə güclü bağlılıq, dözümlülük, öz irsləri ilə qürur duymaq və başqalarına qarşı səmimi açıqlıq da daxil olmaqla bir çox ortaq dəyərləri bölüşürlər. Bu ortaq cəhətlər iki ölkə arasında dostluq və əməkdaşlığın daha da möhkəmləndirilməsi üçün möhkəm zəmin yaradır.

AÇG         
"Günəşli" yatağında qaz ehtiyatlarının 4–6 trilyon kubfut (113–168 milyard kubmetr) həcmində olduğu qiymətləndirilir. "Azəri" sahəsində isə ehtiyatların dəqiq həcminə dair qiymətləndirmə hələ aparılmayıb və bu istiqamətdə işlər ilkin mərhələdədir. 

 Bunun "Bakı Enerji Həftəsi" çərçivəsində jurnalistlərə açıqlamasında bp şirkətinin hasilat və əməliyyatlar üzrə icraçı vitse-prezidenti Qordon Birrell bildirib. Qordon Birrell qeyd edib ki, AÇG blokunda mövcud yeni qaz potensialı layihənin gələcək inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. 

 Onun sözlərinə görə, "Azəri-Çıraq-Günəşli" (AÇG) yataqlar bloku dünyanın ən iri neft yataqları sırasındadır. Blokun istismara verildiyi vaxtdan burada 4 milyard bareldən çox neft hasil edilib. 

"Qaz ehtiyatları blokun iki əsas hissəsində — "Günəşli" və "Azəri" sahələrində cəmləşib. Hər iki istiqamətdə resursların dəqiq həcmi ilə bağlı müəyyən qeyri-müəyyənlik hələ də qalır. İlk hasilat quyusunun qazılmasında əsas məqsəd layın dinamikası barədə yeraltı məlumatların əldə edilməsi və mövcud qeyri-müəyyənliyin azaldılmasıdır", — Qordon Birrell deyib. 

Geoloji-kəşfiyyat işlərinin nəticələrinə dair dəqiq məlumatların hələ tam formalaşmamasına baxmayaraq, bu həftə AÇG layihəsinin operatoru olan bp şirkəti birgə müəssisənin iştirakçıları — SOCAR, MOL, "INPEX", "ExxonMobil", TPAO və "ONGC Videsh" adından Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən AÇG blokunda sərbəst təbii qaz (STQ) hasilatına başlanıldığını açıqlayıb. 

Mövcud "West Chirag" platformasından qazılmış ilk sərbəst təbii qaz (STQ) quyusu ilkin hasilatın təmin edilməsi ilə yanaşı, lay və qaz axını barədə mühüm məlumatların əldə olunmasına imkan verir. Bu məlumatlar resurs bazasının qiymətləndirilməsi və qaz yatağının gələcəkdə tammiqyaslı işlənməsi ilə bağlı qərarın qəbul edilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. 

AÇG-də STQ hasilatı ötən il qazılmış ilk istismar quyusu vasitəsilə həyata keçirilir.  Quyu neft laylarının altında yerləşən Qırmaki Yuxarı Qum Daşı (Qirmaki Upper Sand) və Qırmaki Aşağı Qum Daşı (Qirmaki Lower Sand) laylarına istiqamətləndirilib. 

AÇG-nin işlənməsi yataqlar bloku üzrə mövcud Hasilatın Pay Bölgüsü Sazişinə (HPBS) 20 sentyabr 2024-cü ildə edilmiş dəyişikliklər əsasında həyata keçirilir. Sözügedən əlavə AÇG üzrə mövcud HPBS-in qüvvədəolma müddətinin başa çatdığı 2049-cu ilin sonunadək qüvvədə olacaq. 

Növbəti 23 il ərzində STQ hasilatı üzrə kəşfiyyat işlərinin aparılması və ehtiyatların qiymətləndirilməsi şərtilə AÇG bloku çərçivəsində sərbəst qaz yataqlarının tammiqyaslı işlənməsinə milyardlarla dollar həcmində investisiya yatırılması potensialı mövcuddur.  

 AÇG tərəfdaşlarının STQ layihəsindəki iştirak payları, mövcud AÇG məhsulun pay bölgüsü sazişindəki payları ilə eynidir: bp — operator (30,37%), SOCAR (35,3%), MOL (9,57%), "INPEX" (9,31%), "ExxonMobil" (6,79%), TPAO (5,73%) və "ONGC Videsh" (2,92%). 

Abşeron layihəsi 

"Abşeron" layihəsi yeni quyuların qazılmasını, 140 kilometrlik sualtı boru kəmərinin tikintisini, həmçinin qaz və kondensatın çoxfazalı nəqli üzrə həllərin tətbiqini nəzərdə tutur. 

Bu barədə “TotalEnergies” şirkətinin Azərbaycandakı nümayəndəliyinin rəhbəri Emmanuel de Giyebon Bakı Enerji Həftəsi çərçivəsində keçirilən panel müzakirəsi zamanı bildirib. 

Onun sözlərinə görə, "Abşeron" yatağının işlənməsinin ikinci mərhələsi çərçivəsində hər birindən sutkada təxminən 40 min barrel neft ekvivalenti hasil ediləcəyi gözlənilən üç yeni quyunun qazılması planlaşdırılır. Bu hasilatın təxminən 30 faizinin kondensatın, 70 faizinin isə qazın payına düşəcəyi gözlənilir. 

O bildirib ki, layihə çərçivəsində uzunluğu təxminən 140 kilometr olan sualtı boru kəməri inşa ediləcək. Bu kəmər hasilat platformalarından istifadə edilmədən quyuların sahildəki obyektlərlə birbaşa əlaqəsini təmin edəcək. 

Onun sözlərinə görə, yatağın erkən işlənmə mərhələsindəki mövcud hasilat da nəzərə alınmaqla, layihə üzrə ilkin hasilat səviyyəsi sutkada təxminən 120 min barrel neft ekvivalenti təşkil edəcək. 

Bakıda iyunun 1-3-də keçirilən Bakı Enerji Həftəsi çərçivəsində "Abşeron" yatağından Türkiyəyə uzunmüddətli qaz tədarükünə dair saziş də imzalanıb. Sənəd Bakıda keçirilən görüş çərçivəsində SOCAR, “TotalEnergies”, XRG və “BOTAŞ” arasında imzalanıb. Tərəflər, xüsusilə "Abşeron" qaz-kondensat yatağının tammiqyaslı işlənməsi layihəsi üzrə görülən işlərin gedişini müzakirə ediblər. 

Qeyd edək ki, "Abşeron" yatağı Xəzər dənizinin şelfində, Bakıdan təxminən 100 kilometr cənub-şərqdə və "Şahdəniz" yatağından 25 kilometr şimal-şərqdə yerləşir. Strukturun sahəsi təxminən 270 kvadrat kilometrdir. Yatağın çıxarıla bilən qaz ehtiyatları 350-400 milyard kubmetr həcmində qiymətləndirilir. 

"Abşeron"da hasilata 2023-cü ilin iyulunda “JOCAP” operatorluğu ilə yatağın erkən işlənməsi mərhələsi çərçivəsində bir dərin dəniz quyusundan başlanılıb. 

SOCAR, “TotalEnergies” və XRG yatağın işlənməsinin ikinci mərhələsi üzrə konsepsiyanı razılaşdırıblar. Bu mərhələ sualtı hasilatı və hasil olunan məhsulun sahilə nəqlini nəzərdə tutur. Quyular təxminən 500 metr dərinlikdə qazılacaq və onların ümumi uzunluğu 7 min metri ötəcək. Bu göstərici onları Xəzər dənizində ən dərin quyular sırasında yerləşdirəcək. 

İkinci mərhələnin pik dövründə sutkada 12,7 milyon kubmetrədək qaz (ildə təxminən 4,5 milyard kubmetr) və 37 min barrel kondensat hasil etmək mümkün olacaq. Hasilata 2028-ci ilin sonu və ya 2029-cu ilin əvvəlində başlanılması gözlənilir. 

Qarabağ layihəsi 

bp şirkətinin Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzrə geoloji kəşfiyyat üzrə vitse-prezidenti Den Sparks Bakı Enerji Həftəsi çərçivəsində keçirilən panel müzakirəsində bildirib ki, Xəzər hövzəsində layihələrin həyata keçirilməsi yalnız hasilatın və infrastrukturun inkişafını təmin etmir, həm də uzunmüddətli texnoloji və istehsal imkanlarının formalaşmasına, o cümlədən fabrikasiya sahələrinin və insan kapitalının inkişafına şərait yaradır. 

D. Sparks qeyd edib ki, "Qarabağ" layihəsi Xəzər regionunda sualtı modulların (subsea bundles) istehsalı üzrə dünyada ikinci kompleksin yaradılmasını nəzərdə tutur. 

Onun sözlərinə görə, bu modullar bir neçə boru kəməri xəttini və kommunikasiyanı vahid blokda birləşdirməyə imkan verir. Belə bloklar ixtisaslaşdırılmış borudöşəyən gəmilərdən istifadə edilmədən nəql oluna və quraşdırıla bilər. 

"Regionda texnoloji imkanların inkişafı, o cümlədən Xəzər hövzəsində sənaye üçün mühüm amilə çevrilmiş yeni seysmik metodların tətbiqi davam edir", – deyə o bildirib. 

O, xüsusilə "Şahdəniz" yatağı üzrə yeni seysmik məlumatların əldə olunmasını və onların emalını qeyd edib. Bildirib ki, yatağın 30 illik istismarına baxmayaraq, yeni məlumat emalı texnologiyalarından istifadə etməklə onun tədqiqi davam etdirilir. 

bp-nin Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzrə regional prezidenti Cio Kristofoli Bakı Enerji Həftəsi çərçivəsində bildirib ki, hazırda mühəndislik işləri aparılır və yekun investisiya qərarının gələn ilin ortalarına qədər qəbul ediləcəyi gözlənilir. 

"Biz "Qarabağ"ı peyk yataq kimi inkişaf etdirməyə çalışırıq. Bu, Xəzər regionunda mövcud infrastrukturdan yeni yataqların işlənməsi üçün istifadə etməyə imkan verəcək və mühüm mərhələ olacaq", – deyə C. Kristofoli bildirib. 

Qeyd edək ki, "Qarabağ" müqavilə sahəsi Bakıdan 120 kilometr şərqdə, dənizin 150-200 metr dərinliyində, "Azəri-Çıraq-Günəşli" və "Aşrafi-Dan Ulduzu-Aypara" müqavilə sahələrinin yaxınlığında yerləşir. 

Azərbaycan Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, yatağın ilkin qiymətləndirilmiş geoloji ehtiyatları 60 milyon tondan çox neft təşkil edir. 

Bu yaxınlarda bp "Qarabağ" yatağında “Ocean Bottom Node” (OBN) metodu ilə dəniz dibinin seysmik tədqiqatını tamamlayıb. İşlər 2025-ci ilin dekabrında başlayıb və 2026-cı ilin mart ayının ortalarında başa çatdırılıb. 

Xəzərdə layihələr 

SOCAR Azərbaycanda geoloji kəşfiyyat işlərinin sürətləndirilməsi imkanlarını nəzərdən keçirir. 

Bu barədə SOCAR-ın vitse-prezidenti Arzu Cavadova Bakı Enerji Həftəsi çərçivəsində keçirilən panel müzakirəsi zamanı bildirib. 

Onun sözlərinə görə, layihələr müəyyən meyarlar əsasında seçilir. Bu zaman onların hansının müstəqil şəkildə həyata keçirilə biləcəyi, hansının isə risklərin və xərclərin bölüşdürülməsi üçün tərəfdaşların cəlb olunmasını tələb etdiyi nəzərə alınır. 

O həmçinin vurğulayıb ki, şirkət geologiya və yeraltı tədqiqatlar üzrə mütəxəssislərdən ibarət komandanın formalaşdırılması, yeni alətlərin tətbiqi və məlumatların təhlili istiqamətində fəaliyyətini gücləndirib. 

"Hazırkı strategiya çərçivəsində geoloji kəşfiyyat işləri üç əsas istiqamətdə aparılır: quruda, Orta Xəzərin akvatoriyasında və Cənubi Xəzərdə. Quruda isə Şamaxı-Qobustan, Yevlax-Ağcabədi və digər perspektivli zonalar müəyyən edilir", – deyə o bildirib. 

SOCAR-ın vitse-prezidenti qeyd edib ki, Xəzərin dəniz hissəsində daha dərin horizontlar, o cümlədən məhsuldarlıqdan əvvəlki laylar nəzərdən keçirilir. Bir sıra layihələr isə artıq qazma işlərinə başlamağa hazırlıq mərhələsindədir. 

Bakı Enerji Həftəsinin auditoriyasının xüsusi diqqətini həm həyatın bütün sahələrinə, həm də Azərbaycanın və region ölkələrinin iqtisadiyyatına çoxşaxəli təsir baxımından analoqu olmayan uzunömürlü layihə – "Azəri-Çıraq-Günəşli" (AÇG) layihəsi cəlb edib. 

SOCAR-ın vitse-prezidenti Babək Hüseynov Bakı Enerji Həftəsinin ikinci günündə keçirilən panel müzakirəsində bildirib ki, 20 sentyabr 1994-cü ildən həyata keçirilən AÇG layihəsi strateji neft-qaz infrastrukturu layihəsinə çevrilib.  

Neft-qaz sənayesinin upstream sektorunun – hasilat və yataqların işlənməsi sahəsinin – qarşılaşdığı əsas çağırışlar dəyişsə də, AÇG-nin aktuallığı yeni qaz ehtiyatlarının aşkarlanması və dünya bazarındakı konyunktura ilə şərtlənir. 

"Əvvəllər neft və qaz hasilatının əsas mənbəyi yeni yataqların kəşfi, yeni regionların işlənməsi və iri, xüsusilə dəniz layihələrinin həyata keçirilməsi idi. Bu gün isə əsas məsələ yalnız yeni kəşflərlə bağlı deyil. Başlıca vəzifə mövcud yataqlardan daha çox dəyər əldə etmək, mövcud infrastrukturdan səmərəli istifadə etmək və bu prosesləri sürətləndirməkdir", – deyə ekspert bildirib.  

Babək Hüseynov vurğulayıb ki, fəaliyyətdə olan yataqlarda hasilatın bərpa əmsalının cəmi 1 faiz artırılması belə uzun illər ərzində enerji tələbatının təmin olunmasına əhəmiyyətli töhfə verə bilər. 

Bu kontekstdə SOCAR-ın vitse-prezidenti "Azəri-Çıraq-Günəşli" (AÇG) layihəsini və AÇG-dən assosiasiya olunmamış qazın hasilatı ilə bağlı mühüm mərhələni nümunə göstərib. 

"Son 30 il ərzində AÇG dünyanın ən iri neft yataqlarından biri kimi tanınır. Lakin bu gün biz bu layihəyə yalnız neft yatağı kimi baxmırıq. AÇG artıq həm neft, həm də qaz potensialına malik strateji enerji infrastrukturu layihəsidir. Layihənin laylarının altında əhəmiyyətli həcmdə resurslar yerləşir və bp ilə tərəfdaşlıq çərçivəsində həyata keçirilən inkişaf proqramları bizi son dərəcə ruhlandırır", – deyə o əlavə edib. 

Babək Hüseynov Azərbaycanın enerji sektorunda mühüm yer tutan "Abşeron" qaz-kondensat yatağının işlənməsi zamanı ilk qaz hasilatına daha sürətli çıxışın təmin edilməsini, son hasilat əmsalının yüksəldilməsini, layihə həllərinin sadələşdirilməsini və kapital intizamına riayət olunmasını əsas prioritetlər kimi göstərib. 

"Bu layihələrin həm tərəfdaşlarımız, həm də Azərbaycan üçün iqtisadi baxımdan səmərəli olması vacibdir. Buna görə də onlar sadəlik, sürət və maliyyə intizamı prinsipləri əsasında həyata keçirilməlidir", – deyə o qeyd edib. 

SOCAR nümayəndəsi həmçinin "Qarabağ" yatağının işlənməsinin fərqli inkişaf modelini nümayiş etdirdiyini bildirib. 

Onun sözlərinə görə, layihə mövcud infrastrukturun imkanlarından istifadə edilməklə həyata keçirilir və bu yanaşma "infrastruktur yönümlü inkişaf" modeli kimi tanınır. 

"Qarabağ" layihəsində çevik sualtı bağlantı həllərindən istifadə olunur. Mövcud infrastruktura inteqrasiya layihənin icra müddətini qısaldır və hasilata daha sürətli başlamağa imkan verir. Bu infrastruktur Azərbaycanın enerji sektorunun ən dəyərli aktivlərindən biridir", – deyə Babək Hüseynov vurğulayıb. 

Amerikanın “ExxonMobil” şirkəti Azərbaycanda karbohidrogen ehtiyatlarının qeyri-ənənəvi üsullarla işlənməsi imkanlarını araşdırır və əvvəllər ABŞ-ın neft və qaz hasilatında dünya liderinə çevrilməsinə imkan verən texnologiyaların ölkədə tətbiqi perspektivlərini qiymətləndirir. 

Bu barədə ExxonMobil-in qlobal kəşfiyyat üzrə vitse-prezidenti Con Ardill Bakı Enerji Forumunun "Kəşfiyyat və hasilat – yeni üfüqlər" sessiyasında bildirib. 

O xatırladıb ki, üfüqi qazma və layların hidravlik yarılması texnologiyalarının tətbiqi sayəsində ABŞ son iki onillikdə karbohidrogen hasilatını əhəmiyyətli dərəcədə artıraraq dünyanın ən böyük neft və qaz istehsalçısına çevrilə bilib.  

“ExxonMobil” nümayəndəsinin sözlərinə görə, "bu texnologiyaları beynəlxalq bazarlara çıxararkən üç əsas amili nəzərə alırıq: uyğun geoloji struktur, kommersiya cəlbediciliyi və möhkəm tərəfdaşlıq modeli", – deyə Ardill vurğulayıb. 

Müasir texnologiyalar sayəsində neft yataqlarında hasilatın bərpa əmsalı 50 faizdən, qaz yataqlarında isə 70 faizdən yüksək ola bilər. 

Vitse-prezident vurğulayıb ki, ABŞ-da 1980-1990-cı illərdə üfüqi qazma və layların hidravlik yarılması texnologiyalarının inkişafı ilə başlayan proses sonradan digər hövzələrə də yayılıb. “ExxonMobil” təxminən 20 il əvvəl bu istiqamətdə strateji mövqe tutub və o vaxtdan etibarən bu sahəyə investisiyalarını mərhələli şəkildə artırır.  

Con Ardill bildirib ki, hazırda Perm hövzəsində hasilat sutkada təxminən 1,6 milyon barrel təşkil edir və yaxın gələcəkdə bu göstəricinin 1,8 milyon barrelə çatdırılması planlaşdırılır. 

"Bu təcrübə göstərir ki, texnoloji inkişafın sürətlənməsi ilə baş verən dəyişikliklərin müddəti də qısalır. Əvvəllər belə transformasiya 20 il çəkirdisə, indi 5-10 il ərzində baş verə bilər", – deyə o qeyd edib. 

Şirkət nümayəndəsi dərin dəniz layihələrinin də bu tendensiyanın başqa bir nümunəsi olduğunu bildirib. O, Qayana kimi regionların yeni rekordlar müəyyənləşdirdiyini və Anqolanı qabaqladığını qeyd edib. 

O əlavə edib ki, hasilatın bərpa əmsalının artırılması yataqların istismar müddətini əhəmiyyətli dərəcədə uzada bilər və bu amil şirkətlərin beynəlxalq səviyyədə strategiyasına təsir göstərir.   

Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) boru kəməri 

Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) boru kəməri SOCAR-ın idarəetməsinə veriləcək. 

Bu barədə bp-nin Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzrə regional prezidenti Cio Kristofoli "Bakı Enerji Forumu" çərçivəsində jurnalistlərə bildirib. 

Onun sözlərinə görə, bu proses üzrə müqavilə öhdəliyinin icra müddəti iyulun 1-i müəyyən edilib və şirkət bu qrafikə tam şəkildə riayət edir. O vurğulayıb ki, söhbət bp-nin aktivdən çıxmasından deyil, müqavilə öhdəliklərinin yerinə yetirilməsindən gedir. 

"SOCAR-ın operator qismində çıxış edə bilməsi üçün genişmiqyaslı hazırlıq işləri aparılıb. Şirkət boru kəmərinin səmərəli idarə olunması üçün zəruri təcrübə və imkanlara malikdir", – deyə o bildirib.  

Onun sözlərinə görə, neft qiymətlərində qısamüddətli dəyişikliklər şirkətin investisiya qərarlarına təsir göstərmir. 

Qeyd edək ki, hələ 2025-ci ilin dekabrında bp Bakı-Supsa və Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəmərlərində operatorluğun ötürülməsi üçün zəruri tədbirlərin vaxtında planlaşdırılması məqsədilə aidiyyəti qurumlarla müzakirələrin aparıldığını açıqlamışdı. 

Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) neft kəməri "Azəri-Çıraq-Günəşli" (AÇG) yatağından hasil olunan nefti və "Şahdəniz" yatağından çıxarılan kondensatı Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə ərazilərindən keçirməklə nəql edir. Kəmər Xəzər dənizinin sahilində yerləşən Səngəçal terminalını Türkiyənin Aralıq dənizi sahilindəki Ceyhan dəniz terminalı ilə birləşdirir.  

Bundan əlavə, kəmər vasitəsilə Türkmənistan və Qazaxıstan neftinin nəqli də davam etdirilir. 2006-cı ilin iyununda istismara verilən kəmər “Baku-Tbilisi-Ceyhan Pipeline Company” (BTC Co.) tərəfindən inşa edilib. Şirkətin operatoru bp-dir. 

BTC Co.-nun səhmdarları: bp – 30,10%; SOCAR – 32,97%; MOL – 8,90%; TPAO – 6,53%; “Eni” – 5,00%; “TotalEnergies” – 5,00%; “ITOCHU” – 3,40%; “ONGC Videsh” – 3,10%; “ExxonMobil” – 2,50%; INPEX – 2,50%.  

Bərpa olunan enerji 

Azərbaycan və ABŞ nadir torpaq metallarının hasilatı və tədarükü üzrə çərçivə sazişi imzalayıb. 

Sənədi Azərbaycan Respublikasının iqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarov və ABŞ dövlət katibinin iqtisadi məsələlər üzrə köməkçisi Kaleb Orr imzalayıblar. Saziş Bakı Enerji Həftəsi çərçivəsində imzalanıb. 

Qeyd edək ki, Ermənistan və ABŞ arasında analoji saziş daha əvvəl ABŞ dövlət katibi Marko Rubionun İrəvana səfəri zamanı imzalanıb.  

Bakı Enerji Həftəsi çərçivəsində SOCAR-ın prezidenti Rövşən Nəcəf “ExxonMobil Corporation” şirkətinin vitse-prezidenti Con Ardill ilə görüşüb. Görüşdə SOCAR və “ExxonMobil Corporation” arasında enerji sektorunda uzunmüddətli tərəfdaşlıq münasibətlərinin uğurla inkişaf etdiyi qeyd olunub. 

"Azərenerji" ASC-nin İdarə Heyətinin sədri Baba Rzayev, "Qazaxıstan Elektrik Şəbəkələrinin İdarə Edilməsi Şirkəti" (KEGOC) ASC-nin İdarə Heyətinin sədri Nəbi Aytjanov və "Özbəkistan Milli Elektrik Şəbəkələri" ASC-nin İdarə Heyəti sədrinin müavini Feruz Kurbanovun rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyətləri arasında görüş keçirilib. 

Görüşdə Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan arasında enerji əməkdaşlığının hazırkı vəziyyəti və inkişaf perspektivləri barədə fikir mübadiləsi aparılıb.  

Eyni zamanda, yeni texnologiyaların tətbiqi və bərpa olunan enerji mənbələrinin enerji sisteminə inteqrasiyası məsələlərinin müzakirə edildiyi görüşdə Azərbaycanda yaxın zamanda istifadəyə verilmiş 250 MVt gücündə və 500 MVt/saat tutumunda akkumulyator əsaslı enerji saxlanc sistemləri (BESS) ilə bağlı təcrübə mübadiləsi aparılıb.  

Caspian Energy (CE): Cənab səfir, Latviya-Azərbaycan münasibətlərinə dair suallara keçməzdən əvvəl diplomatiya sahəsində keçdiyiniz yol barədə danışmağınızı xahiş edirik. Sizi bu sahəni seçməyə nə ilhamlandırdı və Azərbaycandakı hazırkı diplomatik missiyanıza hansı təcrübələr hazırladı?

Latviya Respublikasının Azərbaycan Respublikasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Edqars Skuya: İlk növbədə, Latviya və Azərbaycan haqqında məlumatları bölüşmək imkanı yaratdığınız üçün sizə təşəkkür etmək istərdim.

Təyinatımla bağlı qeyd etməliyəm ki, karyeramın müəyyən mərhələsində Latviya Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyində çalışarkən Latviya-Azərbaycan ikitərəfli münasibətlərinə kuratorluq edirdim. Həmin dövrdə Azərbaycana səfər etmək və nümayəndə heyətlərinin tərkibində bir sıra yüksək səviyyəli görüşlərdə iştirak etmək imkanım oldu.

Azərbaycana səfərlərim məndə çox xoş təəssüratlar yaratdı. Buna görə də ölkənizdə səfir vəzifəsinə namizədliyimin irəli sürülməsinə münasibətim soruşulduqda, buna səmimi qəlbdən sevindim və tərəddüd etmədən razılığımı bildirdim.

Ümumilikdə, Xarici İşlər Nazirliyindəki karyerama 1993-cü ildə başlamışam və bu, səfir vəzifəsinə altıncı təyinatımdır. 2023-cü ilin sentyabrında NATO yanında diplomatik missiyamı başa vurduqdan dərhal sonra Brüsseldən Bakıya gəlmişəm.

Caspian Energy (CE): Cənab səfir, sizi diplomatiya yolunu seçməyə nə ilhamlandırdı?

Litva Respublikasının Azərbaycan Respublikasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Kəstutis Vaşkelyaviçyus: Diplomatiyaya marağım tarix sayəsində yaranıb. Hələ yeniyetməlik illərimdə atamın Litvanın sovet işğalına qarşı doğulduğu yerlərin yaxınlığındakı meşə və kəndlərdə mübarizə aparan partizanları haqqında hekayələrini böyük maraqla dinləyirdim. Məhz tarix mənə beynəlxalq münasibətlərin və diplomatiyanın nə qədər vacib olduğunu öyrətdi.

Telecom Journal (TJ): Son illərdə Bolqarıstanın telekommunikasiya bazarının inkişafını necə qiymətləndirirsiniz? 

Bolqarıstan Respublikasının nəqliyyat, informasiya texnologiyaları və kommunikasiya naziri İvaylo Moskovski: Bolqarıstanın telekommunikasiya bazarı liberallaşdırılıb və bu bazarda fəaliyyət göstərən bütün müəssisələr özəl şirkətlərdir. Elektron rabitə sistemlərinin tətbiqi ilə bağlı ictimai münasibətlər, o cümlədən elektron kommunikasiya şəbəkələrinin və xidmətlərinin idarə edilməsi, tənzimlənməsi, nəzarəti, təchizatı və istifadəsi "Elektron rabitə haqqında" qanun çərçivəsində tənzimlənir. Qanun Avropa İttifaqının elektron kommunikasiya şəbəkələri və xidmətləri üzrə yenilənmiş hüquqi bazasına uyğunlaşdırılıb.

"Elektron rabitə haqqında" qanun sektorun fəaliyyətinə və inkişafına görə məsuliyyət daşıyan qurumları müəyyən edir. Bunlara Nazirlər Şurası, Milli Radiotezlik Spektri Şurası, Nəqliyyat, İnformasiya Texnologiyaları və Kommunikasiya Nazirliyi, eləcə də Rabitələrin Tənzimlənməsi Komissiyası daxildir.

Nazirlər Şurası, Milli Radiotezlik Spektri Şurası və Nəqliyyat, İnformasiya Texnologiyaları və Kommunikasiya Nazirliyi elektron rabitə sistemləri sektorunun dövlət idarəçiliyini həyata keçirirlər.

Rabitələrin Tənzimlənməsi Komissiyası (RTK) elektron rabitə və poçt xidmətləri sahəsində siyasəti həyata keçirir. RTK elektron kommunikasiyalara nəzarət və onların tənzimlənməsi səlahiyyətinə malik xüsusi və müstəqil dövlət orqanıdır. Obyektivlik və şəffaflıq prinsipləri, eləcə də Bolqarıstan qanunvericiliyi əsasında RTK ölkənin telekommunikasiya bazarında rəqabətin genişləndirilməsinə çalışır.

Milli tənzimləyici qurum sektorun investisiya cəlbediciliyinin artırılması, yeni rabitə texnologiyalarının inkişafı və Bolqarıstanda son istifadəçilərin hüquqlarının qorunması istiqamətində fəaliyyət göstərir.

Rabitələrin tənzimlənməsi orqanı vasitəsilə "Elektron rabitə haqqında" Qanun dövlət qurumlarının səlahiyyətlərini aydın şəkildə bölüşdürür və rəqabətli bazar üçün zəruri olan elektron kommunikasiyalar sahəsində siyasətin əsaslarını müəyyən edir.

Bazar vəziyyətini və tənzimləmə sahəsindəki dəyişiklikləri nəzərə alsaq, 2010-cu ildə sabit rabitə (telefon rabitəsi, məlumat ötürülməsi və internet) və mobil rabitə xidmətlərindən əldə olunan gəlirlərin azalması tendensiyası davam edib. Bununla yanaşı, əvvəlki illə müqayisədə elektron rabitə sektoruna yatırılan ümumi investisiyaların artımı qeydə alınıb.

2010-cu ilin sonuna Bolqarıstanın telekommunikasiya sektorunun ümumi dövriyyəsi 1 milyard 607 milyon avro təşkil edib ki, bu da əvvəlki ilin göstəricisindən 5,5 faiz azdır. Sabit və mobil rabitə sektorlarının gəlirləri müvafiq olaraq 353 milyon avro (2009-cu ildə 414 milyon avro) və 1 milyard 38 milyon avro (2009-cu ildə 1 milyard 97 milyon avro) olub.

Sabit rabitə operatorlarının, o cümlədən bazarın əsas iştirakçısının, eləcə də mobil rabitə operatorlarının ümumi investisiyaları müvafiq olaraq 240 milyon avro (bir il əvvəl qeydə alınmış 94 milyon avro ilə müqayisədə) və 149 milyon avro təşkil edib.

Sabit rabitə sektorunda milli zənglərin trafik həcminə görə bazarın əsas iştirakçısının payı 2009-cu ildəki 95,1 faizdən 93,6 faizə düşüb. Beynəlxalq zənglərin trafik həcmində isə onun payı 71,8 faizdən 79,7 faizə yüksəlib. Ümumilikdə, 2010-cu ildə bütün zəng növləri üzrə trafik həcmində bazarın əsas iştirakçısının payı əvvəlki ildə qeydə alınmış 94,1 faizdən 92,7 faizə enib.

2011-ci ilin iyul ayında abunəçilərin 24,2 faizi sabit rabitə xidmətlərinə birbaşa çıxış üçün alternativ provayderlərdən istifadə edib. Bu, bir il əvvəl qeydə alınmış göstəricidən 67,1 faiz çoxdur. Abunəçilərin müvafiq olaraq 24,2 və 24,3 faizi milli və beynəlxalq zənglər üçün alternativ provayderlərin xidmətlərindən yararlanıb. Bu göstəricilər əvvəlki illə müqayisədə müvafiq olaraq 71 və 72,6 faiz artım deməkdir.

Rabitələrin Tənzimlənməsi Komissiyasının məlumatına görə, 2011-ci ilin dekabrında 21 şirkət sabit telefon rabitəsi xidmətləri təklif edib. Sabit rabitə şəbəkəsi vasitəsilə səs trafikinin həcmi 13,6 faiz azalıb ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 18 faizlik geriləmə deməkdir. Sabit rabitə zənglərindən əldə olunan gəlirlər isə təxminən 15 faiz azalıb.

2011-ci ildə paket xidmətlərin təklifi əhəmiyyətli dərəcədə genişlənib. Həmin ilin iyul ayında paket xidmətlərin yayılma səviyyəsi 18,2 faizə çatıb ki, bu da əvvəlki ilin göstəricisindən 125 faiz çoxdur. Bir paketdə kabel televiziyası və genişzolaqlı internetə çıxış təklif edən "double play" xidmətlərinin yayılma səviyyəsi 6,7 faiz, "triple play" xidmətlərinin göstəricisi isə 2,9 faiz olub.

RTK-nın məlumatına əsasən, 2011-ci ildə 92 şirkət kompleks xidmət paketləri təklif edib. Onlardan 72-si kabel televiziyası və genişzolaqlı internetə çıxışı birləşdirən "double play" xidmətləri göstərib.

2011-ci ilin oktyabrında mobil rabitənin yayılma səviyyəsi 2010-cu ilin eyni dövründəki 134 faizdən 145 faizə yüksəlib. Abunə haqqı əsasında mobil rabitə xidmətlərindən istifadə edən müştərilərin payı 67,7 faizə çatıb. Öncədən ödənişli mobil rabitə xidmətlərindən istifadə edən abunəçilərin payı isə 2010-cu ildə 35 faizdən 32,3 faizə düşüb.

2010-cu ildə mobil xidmətlərin payına elektron rabitə sisteminin ümumi gəlirlərinin 65 faizi və ümumi investisiyaların 36 faizi düşüb. Bir abunəçidən əldə olunan orta gəlir 26 faiz azalaraq 77 avro təşkil edib.

2011-ci ilin oktyabrında abunəçilərin sayına görə ən böyük mobil operatorun bazar payı 2010-cu ilin eyni dövründəki 51,9 faizdən 46,3 faizə enib. Həmin müddətdə əsas rəqibin bazar payı 32,6 faizdən 34,9 faizə, üçüncü operatorun payı isə 15,5 faizdən 18,9 faizə yüksəlib.

2012-ci ilin yanvarında əhali arasında sabit genişzolaqlı internetin yayılma səviyyəsi 16 faizə çatıb. Bir il əvvəl bu göstərici 14,9 faiz idi. Bununla belə, Bolqarıstanın göstəricisi müvafiq dövrdə 26,6 faizdən 27,8 faizə yüksələn Avropa İttifaqının orta göstəricisindən xeyli aşağı olub.

Yaşayış sektorundakı istifadəçilərin 40,9 faizi sabit genişzolaqlı internet xətlərindən yararlanıb. Pərakəndə sabit genişzolaqlı internet xətlərinin ümumi sayı 2011-ci ilin yanvarında qeydə alınmış 1 milyon 125 min 590 xətlə müqayisədə 2012-ci ilin yanvarında 1 milyon 201 min 809-a çatıb. Bazarın əsas iştirakçısının payına sabit genişzolaqlı internet xətlərinin yalnız 30 faizi düşür. Genişzolaqlı internet xidmətləri bazarı 599 operatorun fəaliyyət göstərdiyi parçalanmış strukturunu qoruyub.

DSL texnologiyası əsasında pərakəndə xidmətlər bazarında demək olar ki, rəqabət yoxdur, çünki Bolqarıstanın telekommunikasiya bazarında DSL xətlərini yalnız əsas bazar iştirakçısı təqdim edir. Bütün aktiv genişzolaqlı internet xətləri arasında DSL-in payı 2012-ci ilin yanvarında 30 faiz təşkil edib. 2010-cu ilin yanvarında bu göstərici 30,6 faiz idi.

Fiber-optik rabitənin inkişafına gəlincə, binayadək fiber-optik xətt (FTTB) və mənzilədək fiber-optik xətt (FTTH) bağlantılarının ümumi sayı 208 633, yəni genişzolaqlı internet xətlərinin ümumi sayının 17 faizinə çatıb.

2012-ci ilin yanvarında sabit genişzolaqlı internet xətlərinin təxminən 85,5 faizində yükləmə sürəti 10 Mbit/s təşkil edib, xətlərin təxminən 22,8 faizində isə bu sürət 30 Mbit/s-dən yüksək olub.

Kənd yerlərində genişzolaqlı internet xidmətləri çox vaxt kabel rabitəsi operatorları tərəfindən təqdim edilir. Bazarın əsas iştirakçısının təklif etdiyi DSL əsaslı topdansatış çıxış məhsullarına kommersiya marağının davamlı şəkildə aşağı olması səbəbindən bu bazar seqmentində rəqabət müşahidə edilmir. 2012-ci ilin yanvarında yalnız altı şirkət əsas bazar iştirakçısı ilə topdansatış çıxış məhsullarına dair müqavilə imzalayıb.

2012-ci ilin yanvarında mobil genişzolaqlı internetin yayılma səviyyəsi 14,4 faiz təşkil edib. Avropa İttifaqında bu göstərici orta hesabla 34,6 faiz olub. Məlumat ötürülməsi üçün xüsusi qurğulardan (kart, açar və modem) istifadə edən mobil genişzolaqlı internet abunəçilərinin sayı 265 min nəfərə çatıb.

Mobil genişzolaqlı internet vasitəsilə məlumat ötürülməsi üzrə Avropa İttifaqının orta göstəricisi ilə müqayisədə Bolqarıstan 3,5 faizlik göstərici ilə xeyli geridə qalıb. 2011-ci ildə dörd WiMAX (4G) operatorundan üçü bazarı tərk edib. Hazırda bazarda xidmət paketləri də daxil olmaqla rəqabətədavamlı təkliflər təqdim edən yalnız bir operator fəaliyyət göstərir.

Ümumilikdə, sabit telefon rabitəsindən mobil rabitəyə keçid tendensiyası üstünlük təşkil edir. Konvergent xidmətlər, xüsusilə paket təklifləri genişlənir. İnternet provayderləri, kabel rabitəsi operatorları, alternativ mobil rabitə və internet operatorları telekommunikasiya bazarında mövqelərini tədricən gücləndirirlər. Bununla belə, mobil internet xidmətlərinin daha da inkişaf etdirilməsinə ehtiyac var. Mobil rabitə xidmətlərinin gələcək inkişafı isə yeni abunəçilərin cəlb edilməsindən daha çox mövcud abunəçilərin operatorlar arasında yenidən bölüşdürülməsi hesabına baş verəcək.