Qazaxıstanın Manqistau vilayətində nərəkimilərin kütləvi tələf olmasının səbəbləri araşdırılır. "24.kz" xəbər verir ki, ölü balıqlar Qarakiya rayonunda Xəzər dənizinin sahilboyu ərazisinin 15 kilometrlik hissəsində balıq mühafizəsi müfəttişliyi əməkdaşları və vəhşi təbiətin mühafizəsi xidməti tərəfindən keçirilən birgə reyd zamanı aşkarlanıb.
İlkin ehtimala görə, balıqlar fırtına dalğaları nəticəsində sahilə çıxmış ola bilər. Hadisənin təfərrüatlarının müəyyənləşdirilməsi üçün ekoloqların, baytarların və polis əməkdaşlarının iştirakı ilə xüsusi komissiya yaradılıb. Mütəxəssislər artıq nümunələr götürüblər. Balıqların tələf olmasının dəqiq səbəbləri hələ müəyyən edilməyib.
Manqistau vilayəti üzrə Balıq Müfəttişliyi İdarəsinin baş mütəxəssisi Gülmira Utetleuova bildirib: "Vizual müayinə zamanı balıq cəsədlərində brakonyer torlarının izləri və qarmaqların yaratdığı xəsarətlər aşkar edilməyib. Balıqlar utilizasiya olunub. Hazırda mütəxəssislər sahilboyu ərazidə monitorinqi davam etdirirlər. Balıqların tələf olmasının səbəbləri araşdırılır".
"Pars Today" portalının yazdığına görə, müxtəlif flora və fauna nümayəndələrinin yaşadığı Xəzər dənizi bioloji müxtəlifliyin ən zəngin məkanlarından biridir. Lakin Xəzərdə biomüxtəlifliyin monitorinqini həyata keçirən ixtisaslaşmış təşkilatın olmaması səbəbindən nərəkimilərin və digər bitki və heyvan növlərinin populyasiyalarının dəqiq sayı müəyyən edilməyib.
Xəzərdə yaşayan çoxsaylı heyvan növləri arasında nərəkimilər xüsusi dəyəri ilə seçilir. UNESCO-nun Tehran Bürosunun direktoru Ester Kuish LaRoş 2017-ci il iyulun 25-də keçirilən Xəzər dənizinin biosferinə dair konfransda bildirib: "Qazaxıstan, İran, Rusiya və Türkmənistanda Xəzərin flora və faunasının qorunmasına xidmət edən 65 mühafizə olunan ərazi mövcuddur".
Davam edən neft çirklənməsi və bunun Xəzər nərəsinin yaşayış mühitinin pisləşməsinə səbəb ola bilməsi ciddi narahatlıq doğurur. Xəzəryanı beş dövlətin 2020-ci ilədək nərəkimilərin ovlanmasının qadağan edilməsinə dair razılaşması belə, onların populyasiyalarının bərpasına əhəmiyyətli təsir göstərə bilməyib.
Nəsli kəsilmək təhlükəsi ilə üzləşən Xəzər nərəsi ilə yanaşı, Xəzər suitisi də neft çirklənməsi səbəbindən yox olmaq təhlükəsi altındadır. Yalnız Xəzər dənizində və ona tökülən çaylarda yaşayan Xəzər suitisi (Pusa caspica) dünyanın ən nadir dəniz məməlilərindən biridir. Son 30 ildə təxminən bir milyon Xəzər suitisinin ən azı 90 faizinin tələf olduğu bildirilir. Bu, Xəzərin ekoloji mühiti üçün ciddi fəlakət hesab olunur.
"casp-geo.ru" portalının məlumatına görə, təkcə aprel ayında "Sentinel-1A" peyki neft tərkibli çirklənmənin 15 ləkəsini aşkar edib. Onların ümumi sahəsi təxminən 32 kvadratkilometr təşkil edib ki, bu da 5 min futbol meydançasının sahəsinə bərabərdir.
"TASS" agentliyi 2023–2024-cü illəri əhatə edən "Xəzərin şəffaf dünyası" adlı hesabatın nəticələrini təhlil edərkən ekoloqların mühüm qənaətini ayrıca vurğulayıb. Hesabat dövründə ümumi sahəsi təxminən 537 kvadratkilometr olan çoxsaylı neft çirklənməsi halları aşkarlansa da, Xəzər suitisinin əsas yaşayış məkanları hələ də risk zonasından kənarda qalır.
Agentlik peyk monitorinqinin effektivliyinə xüsusi diqqət yetirib. Bu texnologiya neft ləkələrini operativ şəkildə qeydə almağa, həmçinin ilk dəfə onların yerləşdiyi əraziləri suitilərin çoxalma və miqrasiya arealları ilə müqayisə etməyə imkan verib.
Peyk görüntülərinə əsasən, Xəzərin Qazaxıstan sektorunda ən yüksək çirklənmə səviyyəsi qeydə alınıb. Burada ümumi sahəsi 17,6 kvadratkilometr olan beş neft sızması hadisəsi aşkarlanıb. Rusiya sektorunda səkkiz hadisə nəticəsində 13,4 kvadratkilometr, Azərbaycan sektorunda isə iki hadisə nəticəsində bir kvadratkilometr ərazi çirklənib.
Qeydə alınan ən böyük neft sızması aprelin 24-də Xəzərin Qazaxıstan sektorunda aşkar edilib. Həmin çirklənmə sahəsi 4,9 kvadratkilometr olub. Eyni ərazidə ümumi sahəsi 11 kvadratkilometrdən çox olan geniş təbii neft çıxışları da müəyyən edilib.
2026-cı ilin iyun ayında Bakının yaxınlığında yerləşən Pirallahı rayonunda magistral neft kəmərində baş verən qəza nəticəsində Xəzər dənizinə təxminən 9 ton neft sızıb. Həmin ilin iyul ayında isə peyk görüntüləri Mahaçqala yaxınlığında ümumi sahəsi 600-dən çox kvadratmetr/hektar kimi göstərilən iki böyük neft çirklənməsi sahəsini qeydə alıb. Mənbədə bu göstəricinin ölçü vahidi dəqiqləşdirilmədiyindən rəqəmin əlavə yoxlanılması tələb olunur.
Neft ləkələri günəş işığının suya nüfuz etməsinə mane olur və su ilə atmosfer arasında qaz mübadiləsini pozaraq oksigen səviyyəsinin azalmasına səbəb olur. Neft çirklənməsi flora və faunaya da ciddi zərər vurur: fitoplankton və fitobentosun inkişafını zəiflədir, dib çöküntülərində toplanır, balıqları zəhərləyir və Xəzər suitisi kimi endemik növlərin populyasiyasını təhlükə altına salır.
Şimali Xəzərin akvatoriyasına neft məhsullarının daxil olmasının əsas mənbələrindən biri Volqa çayının axınıdır. Çay sənaye və təsərrüfat fəaliyyəti nəticəsində yaranan çirkləndirici maddələri Xəzərə daşıyır.